„Drzewo do samego nieba” Marii Terlikowskiej, wydane w 1975 roku, to opowieść o dzieciach, które na starym miejskim podwórku odkrywają niezwykły świat. Tytułowe drzewo staje się ich dżunglą, miejscem przygód i symbolem dziecięcej wyobraźni. Kiedy pojawia się groźba jego usunięcia, bohaterowie oraz mieszkańcy muszą wspólnie stanąć w jego obronie.
Najważniejsze postacie
Wydarzenia poznajemy głównie z perspektywy młodszego z dwóch braci. Każda postać wpływa na losy drzewa i pomaga pokazać różne spojrzenia na dzieciństwo, dorosłość oraz zmieniające się miasto:
- Narrator – młodszy brat Staszka, spostrzegawczy i pełen wyobraźni. Razem z bratem odkrywa kolejne zakątki drzewa.
- Staszek Lichocki – starszy z braci, odważny i pomysłowy. Jest inicjatorem wielu wypraw oraz obrońcą drzewa.
- Pani Rachlińska – samotna sąsiadka, która rozumie dzieci i pomaga im. Staje po ich stronie podczas walki o zachowanie drzewa.
- Dorota – dziewczynka nazywana przez braci „zaklętą królewną”, ponieważ matka ogranicza jej kontakty z podwórkiem. Zyskuje przyjaciela w kotku Zezusiu.
- Paweł – starszy kolega dzieci. Po wypadku podczas skoku z drzewa przyłącza się do jego obrońców.
- Zezuś – mały, bezdomny kotek uratowany przez chłopców i przekazany Dorocie.
- „Wspaniały” i mama Doroty – osoby, które patrzą na drzewo przede wszystkim jak na źródło zagrożenia lub kłopotów.
Streszczenie fabuły
Akcja rozpoczyna się na niewielkim, ciasnym podwórku otoczonym starymi kamienicami. Rośnie tam ogromne drzewo, wyższe od pobliskich budynków. Nikt nie jest pewien, do jakiego gatunku należy, ale dzieci nie przywiązują do tego wagi. Dla nich jest po prostu ich drzewem. W jego koronie widzą dżunglę, Szklaną Górę oraz przestrzeń, w której można przeżywać niezwykłe przygody.
Narrator i jego starszy brat Staszek postanawiają zdobywać kolejne konary. Pierwsza wspinaczka kończy się podrapanymi kolanami i rozdartą kieszenią Staszka. Dorośli uznają zabawę za niebezpieczną, lecz pani Rachlińska pomaga chłopcom i broni ich przed przesadnym lękiem. Z czasem bracia zdobywają następne gałęzie. Z góry obserwują podwórko, okna sąsiadów i życie mieszkańców, które nabiera zupełnie nowego znaczenia, gdy patrzy się na nie z korony drzewa.
Na jednym z wyższych konarów chłopcy zauważają Dorotę. Dziewczynka mieszka w sąsiedniej kamienicy, ale matka nie pozwala jej swobodnie wychodzić na podwórko. Bracia porównują ją więc do zaklętej królewny uwięzionej w wieży. Rozmawiają z nią przez okno i obiecują, że ją „odczarują”. Ich plan przybiera konkretną postać, gdy znajdują małego, wychudzonego kotka. Zwierzę ucieka przed psem Burłajem i wspina się na drzewo. Dzieci nazywają je Zezusiem.
Chłopcy postanawiają podarować kotka Dorocie. Najpierw próbują go oczyścić, a potem przenieść po gałęziach do jej okna. Zezuś wyrywa się i drapie swoich wybawców, dlatego wyprawa okazuje się trudna. Ostatecznie Dorota wpada na pomysł, by wciągnąć kotka w koszyku przywiązanym do sznurka. Dzięki temu Zezuś trafia do jej mieszkania i staje się jej przyjacielem. Mama dziewczynki nie cieszy się jednak z tego prezentu. Uważa, że skoro kot mógł wejść po drzewie, tą samą drogą mógłby dostać się do mieszkania złodziej.
Wkrótce dzieci dowiadują się, że stare kamienice mają zostać rozebrane, a ich mieszkańcy przeniosą się do nowych bloków. Najbardziej martwi je los drzewa. Podczas rozmowy podwórkowych urzędników i robotników pada propozycja, by je usunąć, ponieważ liście zapychają rynny, a gałęzie mogą powodować problemy przy budynkach.
W tym samym czasie dochodzi do wypadku Pawła. Starszy chłopiec zeskakuje z drzewa prosto pod nadjeżdżającą ciężarówkę. Trafia do szpitala ze złamaną nogą, a mieszkańcy zaczynają jeszcze głośniej mówić o niebezpieczeństwie związanym z drzewem. Pani Rachlińska widziała zdarzenie i wyjaśnia, że przyczyną wypadku była lekkomyślność Pawła, a nie samo drzewo. Chłopiec po powrocie ze szpitala przyznaje, że nie chce obwiniać kierowcy. Prosi też młodszych kolegów, by pilnowali drzewa, dopóki sam nie odzyska sprawności.
Podczas kolejnych wspinaczek bracia odkrywają coraz wyższe partie korony. Widzą Tajemniczy ogród pełen róż, ukryty między dachami kamienic. Docierają również do starego Bocianiego gniazda, zbudowanego na kole umieszczonym między konarami. Dziadek Frączak opowiada im, że dawniej w okolicy znajdowały się łąki, po których chodziły bociany. Gniazdo przypomina dzieciom, jak bardzo zmieniło się miasto. Wyżej wspiąć się już nie mogą, ponieważ gładkie konary nie mają bocznych gałęzi. Dochodzą jednak do wniosku, że drzewo rzeczywiście niemal sięga nieba.
Jesienią na podwórku pojawiają się robotnicy z piłami i drabinami. Mają rozpocząć obcinanie gałęzi. Dzieci natychmiast proszą dorosłych o pomoc. Pani Rachlińska wszczyna alarm, a do protestu przyłączają się kolejni lokatorzy. Nawet osoby, które wcześniej narzekały na drzewo, dostrzegają, że prawdziwym zagrożeniem są między innymi samochody, spaliny i zaniedbane budynki.
Mieszkańcy otaczają robotników i nie pozwalają im rozpocząć pracy. Pani Rachlińska, rodzice dzieci, dozorczyni i inni lokatorzy wspólnie domagają się pozostawienia drzewa. Robotnicy w końcu odkładają piły i odchodzą. To wydarzenie zostaje nazwane Wielką Bitwą o Drzewo. Dzięki solidarności dzieci i dorosłych ukochane miejsce zabaw zostaje ocalone, choć wiadomo, że stara okolica i tak wkrótce się zmieni.
Co symbolizuje drzewo?
Drzewo jest czymś więcej niż elementem miejskiego podwórka. Dla braci stanowi osobny świat, do którego można wejść dzięki odwadze i wyobraźni. Każdy kolejny konar otwiera nową perspektywę, a wspinaczka przypomina stopniowe poznawanie rzeczywistości. Dzieci widzą miejsca, których nie dostrzegają dorośli, ponieważ patrzą na zwyczajne podwórko jak na przestrzeń pełną tajemnic.
Najważniejsze znaczenia drzewa można ująć w kilku punktach:
- Dzieciństwo i wyobraźnia – korona drzewa zamienia szare podwórko w dżunglę, Szklaną Górę i krainę przygód.
- Pamięć dawnego świata – bocianie gniazdo przypomina o łąkach, kuźni i czasach sprzed rozbudowy miasta.
- Konflikt natury z modernizacją – stare podwórko i drzewo zostają przeciwstawione nowym blokom, asfaltowym alejom oraz uporządkowanej przestrzeni.
- Solidarność mieszkańców – wspólna obrona drzewa pokazuje, że dzieci i dorośli mogą działać razem, nawet jeśli wcześniej różnili się poglądami.
- Granica dorastania – zdobycie najwyższych dostępnych konarów oznacza również moment, w którym dzieci zaczynają rozumieć, że nie wszystko da się osiągnąć i zachować.
Zakończenie i przesłanie utworu
Dwa lata po Wielkiej Bitwie o Drzewo bracia mieszkają już na nowym osiedlu. Mają tam plac zabaw, szerokie alejki i dużo przestrzeni, ale żadne miejsce nie zastępuje dawnego podwórka. Podczas wizyty z ojcem odkrywają, że stare kamienice zostały rozebrane, a okolica całkowicie się zmieniła. Drzewo ocalało, lecz utraciło większość gałęzi i nie jest już miejscem, po którym można się wspinać.
Finał ma słodko-gorzki charakter. Drzewo nadal stoi, ale świat, który tworzyło razem z dziećmi, bezpowrotnie zniknął. Maria Terlikowska pokazuje, że dorastanie i zmiany miasta są nieuniknione, a najważniejsze miejsca z dzieciństwa można zachować przede wszystkim w pamięci.